Jean-Marc Bosman nie chciał zmieniać świata futbolu. Nie planował buntować się przeciwko swojemu klubowi, belgijskiej federacji, ani nawet UEFA. A jednak, jego osobista walka o sprawiedliwość stała się kamieniem milowym, który na zawsze odmienił oblicze zawodowego sportu, czyniąc bogatszymi niemal wszystkich graczy i ich agentów, choć sam Bosman nigdy nie zaznał tej korzyści.
Rewolucja z konieczności, nie z wyboru
Bosman, dziś wspominając swoje życie, mówi o prawdziwej spirali w dół, obejmującej alkohol, długi, depresję, zarzuty o przemoc domową i chroniczne problemy finansowe. Choć zrewolucjonizował sport, to właśnie ten sport odwrócił się od niego.
To smutne, ale od samego początku chcieli mnie wyeliminować. Ignorowali mnie. Ale zrozumiałem, że płaci się cenę, gdy kwestionuje się ustalony porządek władzy– mówi z goryczą. Jego pragnienie było proste: chciał dalej grać w piłkę, a po wygaśnięciu kontraktu z RFC Liège latem 1990 roku, przenieść się do francuskiego klubu USL Dunkerque.
W tamtym czasie Bosman był 25-letnim, przeciętnym pomocnikiem ofensywnym. Po kilku latach gry w barwach RFC Liège, jego kontrakt dobiegał końca, a klub zaproponował mu nową umowę, opiewającą na zaledwie około 850 euro miesięcznie – to było zaledwie ćwierć jego poprzedniej pensji. Kwota ta, w realiach Europy Zachodniej w 1990 roku, była szokująco niska, zwłaszcza dla zawodnika grającego w pierwszej lidze. Dla porównania, przeciętny pracownik fabryki w Belgii zarabiał wówczas około 1000 euro miesięcznie. Wtedy pojawiła się oferta z USL Dunkerque, klubu grającego w drugiej lidze francuskiej, kraju o silniejszej tradycji piłkarskiej, a do tego znajdującego się tuż za granicą. Dla Bosmana był to logiczny krok.
Klauzula wolności czy finansowa pułapka?
Problem polegał na tym, że RFC Liège nie zamierzało łatwo wypuścić swojego zawodnika. Klub zażądał za niego astronomicznej kwoty transferowej, wahającej się między 600 000 a 800 000 euro – za gracza, którego kontrakt wygasł i który dostawał ofertę belgijskiej płacy minimalnej. Dunkierka nie była w stanie ani nie chciała zapłacić takiej sumy, a Liège zablokowało transfer. Bosman postanowił działać na własną rękę. Zrezygnował ze statusu profesjonalisty, zarejestrował się jako amator i opuścił klub. Aby utrzymać formę, dołączył do francuskiego klubu z piątej ligi, a rok później przeniósł się do zespołu z pierwszej ligi na wyspie Reunion na Oceanie Indyjskim. Co ważniejsze, pozwał swój były klub i belgijską federację o odszkodowanie.
Jego kariera w tym okresie była daleka od blasku. Życie na Reunion okazało się nieprzyjemne, a po powrocie do Belgii w 1992 roku, nie udało mu się zdobyć nowego kontraktu. Jego wniosek o zasiłek dla bezrobotnych został odrzucony, co zmusiło go do zamieszkania w garażu rodziców. W międzyczasie, belgijskie sądy od 1990 roku potwierdzały, że transfer do Dunkierki powinien był nastąpić bez opłat. Jednak klub i federacja odmawiali uznania tych decyzji, a UEFA argumentowała, że sądy cywilne nie mają jurysdykcji w sprawach piłkarskich, twierdząc, że
piłka nożna powinna decydować o sprawach piłkarskich. Futbol jednak nie docenił potęgi Unii Europejskiej. Belgijskie sądy i Bosman odwołali się do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, dążąc do przełomowego orzeczenia, które pozwoliłoby zawodowym piłkarzom na korzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się w obrębie UE.
Kluby i federacje zdecydowanie odrzucały tę propozycję, ostrzegając przed zniszczeniem sportu.
Unia Europejska próbuje zniszczyć futbol klubowy– grzmiał ówczesny prezydent UEFA, Lennart Johansson, podczas gdy Sepp Blatter, wówczas sekretarz generalny FIFA, a później prezydent, przedstawiał się jako głos wykluczonych:
Czy powinniśmy pozwolić bogatym bogacić się jeszcze bardziej i nic o tym nie mówić?. Ich wysiłki spełzły jednak na niczym. W grudniu 1995 roku zapadło przełomowe orzeczenie, które podzieliło futbol na okres „przed” i „po”.
Decyzja Bosmana sprawiła, że wielu piłkarzy zyskało na wartości i przesunęła równowagę sił w futbolu w stronę szatni. W tym samym czasie, jeśli Blatter miał rację, umocniła się dominacja czołowych pięciu lig europejskich. Przed orzeczeniem, prawie 80 procent zawodników nominowanych do Złotej Piłki pochodziło z tych lig; po decyzji Bosmana, 98 procent kandydatów grało w Anglii, Hiszpanii, Włoszech, Niemczech lub Francji.
Jean-Marc Bosman jednak na swojej walce nic nie zyskał.
Wszyscy na mnie korzystają. Z mojej walki. Tylko ja nic z tego nie mam– lamentuje. W 1996 roku rozegrał jeszcze siedem meczów dla belgijskiego drugoligowca RSC Visé. W 1999 roku, dziewięć lat po rozpoczęciu batalii prawnej i cztery lata po przełomowym orzeczeniu, otrzymał 780 000 euro odszkodowania za przedwczesne zakończenie kariery. Pieniądze szybko się rozeszły; w pewnym momencie
nie było go stać nawet na lody. Niektórzy belgijscy profesjonaliści, których kariery dzięki jego walce nabrały rozpędu i przyniosły im fortuny, przekazywali mu pieniądze, aby pomóc mu przetrwać. Dziś otrzymuje miesięczną zapomogę od związku zawodników, Fifpro. Przynajmniej o nim nie zapomnieli.
Każdy zna orzeczenie Bosmana, ale nikt nie zna człowieka, który za nim stoi– mówi.
Jestem człowiekiem bez twarzy. Czy ten mimowolny buntownik podjąłby dziś kolejną batalię prawną?
Dałem światu futbolu coś wspaniałego, a ja nigdy nie otrzymałem żadnego uznania. To mnie najbardziej zabolało– mówi Bosman, dodając:
Więc nie, nie zrobiłbym tego ponownie. Musiałem dla tego wiele poświęcić.
